Мост «Жилихово – Лужки». В поисках своей методики

01

Часто на страницах своего проекта мы заявляли о том, что молодым специалистам, работающим в образовании, нужна некая публицистическая площадка, на которой могли бы звучать их истории, мысли, идеи – на которой вообще мы могли бы о них узнавать. К тому же мы (осторожно иль нет) заявляли, что сами готовы стать таковой площадкой (и даже предпринимали конкретные журналистские шаги в этом направлении). И вот, держа в уме то, что рубрика «Наши гости» уже год не пополнялась, а новых гостей и друзей в этом году появилось у нас как никогда много, всадники «EDU.topia» решились на очередную авантюру. По весне навещать молодых специалистов как-то незаметно стало традицией – вот и сейчас решили оную не нарушать. Большой репортаж о том, как Сергей Сергеевич и Дмитрий Маратович оказались в деревне Лужки, является ли художественная школа в селе резервацией неформального образования и почему любовь спасет педагогический процесс, хотим предложить вниманию неторопливого и вдумчивого читателя.

А теперь раскроем карты по порядку. От той самой точки отсчета, когда вышла о нас первая статья и корреспонденция от коллег да сочувствующих полилась рекой, одно, самое главное, письмо мы припрятали до лучших времен, предчувствуя некий публицистический повод. Как выяснилось впоследствии, мы припрятали его для репортажа. Знакомьтесь: письмо.

Вітаю)

З захпленнем перачытала ўвесь матэрыял блога за два вечары. Я сама ўжо паўтары гады як стала “сельскай настаўніцай”. Калі вам цікава, буду рада падзяліцца сваёй гісторыяй.

Я яшчэ падчас вучобы захаплялася методыкай выкладання выяўленчага мастацтва, цікавілась педагогікай і ўзроставай псіхалогіяй. Цяпер працую ў школе мастацтваў.

На http://edutopia.blog.tut.by перачытала ўвесь матэрыял. І разумею, што ўпершыню бачу людей, каторыя маюць погляды настолька блізкія да маіх.

Цяжка выказаць, з якой ахвотай я б хацела далучыцца да Вашай дзейнасці хоць у нейкі спосаб. Але на дадзены момант, здаецца, не маю сілы ўжо ні на што. Страшна думаць, што я цяпер магу здацца. Цяжка змагацца адной.

Але я ні разу не пашкадавала, што выбрала гэтае месца для адпрацоўкі. За гэты год з паловай у мяне атрымалася так шмат зрабіць. Дзейнасць нашага аддзялення я распачынала фактычна на пустым месцы. Ні праграм, ні кабінета, ні патрэбнага абсталявання не было. Я прыйшла сюды без вопыта працы. Іншых настаўнікаў малявання тут няма. Не было да каго звярнуцца за парадай.

Думкі мае дужа хаатычныя, але прабачце, лепей не будзе, прынамсі бліжэйшыя паўгады). Столькі ўсяго хочацца расказаць. Хочацца падзяліцца тым досведам, што я ўжо маю. Бо так шмат маладых спецыялістаў, каторых закідваюць у школы не падрыхтаванымі да працы.

Вот такая бомба разорвалась в нашей общаге одним зимним вечером. Нам написала девушка, которая работает учителем рисования в сельской художественной школе. Вслушайтесь только: СЕЛЬСКАЯ ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ШКОЛА. Более романтический сюжет вообще сложно себе представить (даже в контексте нашего проекта)!

Так уж получилось, что с определенного момента, с того года, как мне в моей еще минской практике в попечение достался художественный класс, для меня художники – это особая каста. Ну неравнодушен я к людям творческим и безмерно их обожаю! (И если куда кардинально и уйду после завершения саги «EDU.topia», то в художественный колледж литературу преподавать.) Так вот, коли сюжет касается людей искусства в образовании, я готов срываться в любое время и в любую точку земного шара.

Дмитрия Маратовича эта история зацепила скорее возможностью наблюдать так горячо лелеемое им неформальное образование (а художественная школа – это ведение Министерства культуры, то бишь классическим образовательным стандартам и форматам она, слава Богу, не подчиняется).

Да тут еще и даты так совпали. Ну куда ж ехать в свой выходной 9 марта, сразу после праздников, как не репортаж про сельскую художественную школу писать! И вот по маршруту Жилихово-Лужки (353 км) выехали двое сумасшедших, возомнившие себя новыми журналистами от образования. В первую очередь нас, как филологов, интересовало, куда же мы все-таки направляемся. В переписке да в процессе обоюдного изучения соцстраниц в слове «Лужки» ударения никто не ставил, посему было очень важно, едем мы в маленькие лужи или маленькие луга. Ответ помахал нам рукою прямо по дороге: не добравшись еще до конечного пункта «нашае вандроўкі», мы увидели место под названием «Лугі», так что въезжали мы уверенно в ЛужкИ, а никак не в ЛУжки (чему – даже не знаю – были ли мы рады). Итак, Витебская область, Шарковщинский район, деревня (агрогородок – даже Гугл путается) Лужки, здравствуйте!

А вот и наш герой:

02

Досье:

Заболотнюк Анастасия Александровна (24 года) – учитель рисования ГУО «Лужковская детская школа искусств» (2 года стажа).

Родной город – Новополоцк.

Окончила Детскую художественную школу им. Н. Хруцкого г. Новополоцка, а также художественно-графический факультет Витебского государственного университета им. П. Машерова (кафедра изобразительного искусства по специальности педагог-художник). Завершила учебу с красным дипломом, благодаря чему получила возможность выбора при распределении.

Отчего еще более интересно, что выбор пал именно на деревню Лужки. Школа искусств, в которой преподает Анастасия, тридцать лет назад задумывалась как музыкальная, однако три года тому в ней было открыто художественное отделение. Есть еще театральное, но оно базируется в другой деревне. Педагогический коллектив школы составляют директор, его жена, еще две учительницы – всё это музыкальное отделение (баян, аккордеон плюс фортепиано), девушка на театральном и героиня нашего репортажа (т.е. она единственный учитель на всё художественное отделение).

03

Здание музыкальной школы настолько маленькое, что свои занятия Анастасия проводит в обыкновенной общеобразовательной школе.

04

05

06

07

08

09

10

11

Отправляясь (как всегда) за повышением квалификации (может, только так и стоит использовать свои выходные), мы нашли тихого, непафосного, мудрого и последовательного в своей системе координат собеседника. И в ходе знакомства ввязались в изначально спонтанный, а потом все более и более глубокий, странноязычный (беседа велась на двух языках, и мы, чтобы сохранить ее тон, опубликуем всё в первоначальном виде), но очень полный и нужный всем нам как начинающим педагогам разговор о профессии, о человеке, о любви и о поиске. Все мы здесь очутились, потому что искали.

35

О РАСПРЕДЕЛЕНИИ И ПОПАДАНИИ В ЛУЖКИ

– Когда вы учились, вводили ли вам в уши, насколько вы будете востребованы в Беларуси, потому что творческие специальности вообще штука зыбкая?

– Што датычыцца размеркавання менавіта настаўнікаў малявання… Вось цяпер мы адправілі з мастацкай школы запыт, і нам не хапіла чалавек на размеркаванне. Прыходзіць запытаў, напрыклад, 15-20, а студэнтаў на размеркаванне 10 чалавек. Так што выбар ёсць, і наш дэканат, напрыклад, дазваляе выбіраць. Мала таго, што ёсць спіс, так яшчэ студэнт мае права прынесці сваё месца.

– І як ты зрабіла?

– У мяне была магчымасць паехаць у Мінск, паехаць у Оршу, у Наваполацк. Па розных прычынах гэтыя магчымасці то губляліся, то з’яўляліся. Што датычыцца варыянта з Мінскам, то туды я проста спазнілася. Калі я прыйшла са сваім партфоліа, мне сказалі: “Дзе вы былі раней?” Гэта адбывалася на зімовых канікулах пятага курса, і мне сказалі, што ўжо позна, бо запыты адпраўляюцца на пачатку года. У Наваполацку мяне маглі ўзяць у маю школу, дзе я вучылася (школа вельмі высокага ўзроўню), але я не хацела жыць далей у сваім горадзе. Я тут пражыла з маленства, і думка паехаць працаваць у вёску ў мяне была дужа даўно. З мяне смяяліся, казалі: “Да ты нікуды не паедзеш!” А калі я пра гэта паведаміла ва ўніверсітэце, мне адказалі: “Канешне, ты застанешся недзе ў Мінску”. І, калі мяне размеркавалі, людзі не маглі нават ў гэта паверыць.

З Лужкамі ў мяне была яшчэ адна цікавая гісторыя. Калі мяне размяркоўвалі, я не ведала пра Лужкі нічога, акрамя дзвюх рэчаў: тое, што гэта школа мастацтваў, а не звычайная школа, і тое, што тут ёсць касцёл. Гэтыя дзве рэчы былі для мяне істотныя – болей мяне нічога не цікавіла. Мы прыехалі сюды, я падышла да касцёла і зразумела, што я была ў гэтым месцы пяць гадоў таму і стаяла ў той жа кропцы каля касцёла. Я падумала: “Божа, як я хачу жыць у гэтым месцы!” Я дакладна памятаю, у якім шоку я была, бо не ведала, куды я еду.

– Гэта была нейкая пілігрымка?

– Аказалася, мы былі тут праездам – проста святар вазіў нас з моладдзю па Беларусі. Мы тут праязджалі, мне спадабалася, хаця была я тут тры хвіліны. І вось праз пяць гадоў роўна пасялілася. Гэта стала для мяне настолькі моцным паказчыкам таго, што тут рэальна маё месца, прынамсі на гэтыя два гады. Я задаволена, што сюды прыехала і ні разу не пашкадавала.

– Не было ведь сразу маршрута Минск – Лужки? Были же между этими пунктами еще звенья?

– Была прапанова з Оршы. Падышоў да мяне мой дэкан і запытаўся, ці не хачу я туды паехаць. Стала тэлефанаваць, а яны не адказваюць. Ва ўсёй школе не адказваў ніводзін тэлефон, і ні з кім не змаглі звязацца. І, як толькі я згадзілася на Лужкі, яны пазванілі і спыталі: “А ці прыедзе да нас нехта?” У Мінск спазнілася сама, а Орша спазнілася да мяне. Я страшна не хацела ехаць у звычайную школу, бо ў мяне трайная спецыяльнасць – настаўнік малявання, чарчэння і працоўнага навучання, і, калі б я трапіла ў звычайную школу, мастацтва б там таго было менш за ўсё. Я б не вытрымала.

– Обычно родители болезненнее всего реагируют на распределение детей. Как они отнеслись к твоей ссылке в таком направлении?

– Дзякуй маім бацькам, але яны далі поўную свабоду выбара: і паступленне я выбірала сама, і па размеркаванні аніякіх пытанняў не было.

– Насколько часто ты бываешь дома?

– Вось з гэтым праблема. Тут цяжка ездзіць аўтобусамі, і я іх страшна не люблю пасля таго, як мы зламаліся і стаялі ў лесе дзве гадзіны. Так что альбо бацькі прыязджаюць мяне забіраць, альбо прыходзіцца заказваць машыну і плаціць грошы. Кожны дзень у пяць раніцы на Віцебск ідзе аўтобус, і гэты ж аўтобус у пяць вечара выходзіць з Віцебска і тут у адзінаццаць. Апошні раз я была дома трыццаць першага студзеня (запіс вядзецца 9 сакавіка). Недзе раз на месяц – на два я езджу.

36

 ОБ УЧЕБЕ И СОДЕРЖАНИИ ПРОГРАММЫ

– Ты не разочарована тем образованием, которое тебе дал университет? Ты за таким туда приходила?

– Не ведаю, як там на іншых спецыяльнасцях, на іншых факультэтах, але наш мастграф – настолькі ўнікальнае месца… Чым мы займаліся на нашых парах? Ну, філасофія, паліталогія – яны ёсць ва ўсіх. Але што акрамя гэтага мы рабілі? Мы вышывалі, мы стваралі самаробныя паштоўкі, блакноцікі, шылі лялек, малявалі…

– Это было частью программы или вы делали «поверх»?

– Так, гэта ўваходзіла ў праграму. З прадметаў былі жывапіс, малюнак, кампазіцыя, пластанатомія, чарчэнне, безумоўна. І быў такі прадмет – дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, вось на ім мы рабілі шмат-шмат чаго (на працягу пяці гадоў). Займаліся саломкай, займаліся батыкам, рабілі кветкі – усё, што толькі можна прыдумаць, мы рабілі. Працавалі з глінай – я нават не ведаю таго, чаго мы не рабілі за гэты час.

– Есть ли в университете отдельная дисциплина – «Методика преподавания изобразительного искусства в школе»?

– У школе з разлікам менавіта на пяты клас. Тут таксама гісторыя вельмі цікавая і істотная. Мне пашанцавала вучыцца ў вельмі таленавітай выкладчыцы Волкановой Светланы Александровны. Яна дала мне вельмі шмат. Вось менавіта дзякуючы ёй я разумею, што магу быць талковым настаўнікам. Мы адвучыліся ў яе апошні год, і яна захварэла і памерла. Мы былі яе апошнім курсам, і цяпер я не ведаю, што там пасля яе. Дзякуючы ёй я ўяўляю сабе, як вучыць дзяцей. І, нават улічваючы тое, што ў мяне тут іншы ўзрост вучняў (не тое, што яна давала), іншая праграма, але я цяпер магу па аналогіі падрыхтаваць тое, што патрэбна мне. Калі б не яна, я не ведала, што рабіць з дзецьмі. У яе настолькі прапрацаваная методыка, што я проста ў захапленні. Большасць студэнтаў не любіць методыку, але для мяне гэта быў самы цікавы прадмет. Мы распісвалі ўрокі па хвілінах. У нас была табліца, напрыклад: “Першыя тры хвіліны – вітанне, наступныя чатыры хвіліны – іншы момант і г.д.” Па хвілінах было распісана, што робіш ты, што робяць дзеці, для чаго гэта робіцца. Настолькі якасна прапрацаванай методыкі я не бачыла ў аніводных кніжках. Яна пастаянна рабіла нам спасылкі на кнігі, але – прызнацца – да іх у мяне рукі не дахадзілі, я не чытала. Мне было дастаткова таго, што яна расказвала, а зараз я самастойна вывучаю спецыфіку ўзросту тых дзяцей, з якімі працую. У плане методыкі я была падрыхтавана вельмі добра. Па-першае, я разумею гэты прадмет, па-другое, мне гэта цікава. У мяне нават былі думкі пайсці ў магістратуру. Мне прапаноўвалі, але ўсё ж такі я рада, што не пайшла, таму што пайсці ў магістратуру адразу пасля вучобы было б бессэнсоўна. Цяпер я ведаю, што мне рабіць у магістратуры. Для тых, хто ішоў адразу, гэта быў проста шосты курс студэнцкага жыцця.

Адна дзяўчынка з васямнаццаці ў мяне была таго ўзросту, які павінен быць па дакументах (6 клас) – усе астатнія былі меншыя. Па-першае, гэта дзве групы, два класы. Малодшая група ў мяне на дадзены момант – гэта трэці-чацвёрты клас, старэйшая група – пяты-шосты-сёмы. Можна сказаць, што я для кожнага ўзросту распрацоўваю праграму асобна. Не столькі па ўзросце, колькі па здольнасцях. Я ведаю, напрыклад, што гэтыя двое запланаванае зробяць, для гэтых дваіх трэба нешта іншае. Падыход павінен быць розны, таму што ў гэтым узросце ў дзяцей вельмі адрозніваюцца здольнаці. Тое, што я тлумачу дзецям, якім 10 гадоў, ні ў якім разе нельга патрабаваць ад дзяцей, якім па 8 гадоў.

– Па выніках мастацкай школы выдаецца нейкае пасведчанне?

– Выдаецца. Я памятаю, у маёй школе вельмі сур’ёзна ставіліся да адзнак. Для мяне мастацкая школа была значна важнейшай, чым школа звычайная. Прапусціць мастацкую школу ні ў каго з нас нават у думках не было, таму што потым абавязкова была размова з дырэктарам. Дарэчы, з людзей, якія паўплывалі на маё жыццё, магу адзначыць Букаціна Віктара Міхайлавіча і яго жонку Таццяну Робертаўну. Яны распачыналі гэтую школу і трыццаць гадоў у ёй прапрацавалі. Я цяпер узгадваю, што рабілі яны, як вучылася я, і, хоць часткова, спрабую гэта паўтарыць тут.

10-11 клас я вучылася ў школе з архітэктурным ухілам. У нас было чарчэнне ў той час, калі ні ў кога яго не было, плюс жывапіс, малюнак і г.д. Але ад тае школы таксама нічога не засталося, усё паскасоўвалі, паступова скарачаюць гадзіны, зрабілі гэтыя прадметы факультатывамі. Але мастацкая школа, у якой я вучылася, дзейнічае, развіваецца, зараз ёй далі імя Хруцкага. Цікавая школа.

– Какие предметы входили в то, что потом называлось аттестатом?

– Жывапіс, кампазіцыя, малюнак, гісторыя мастацтваў, у мяне была яшчэ скульптура, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва і прадмет па выбары. Гэта ўсё я тут павінна таксама выкладаць, акрамя скульптуры: скульптуру павінен весці скульптар – усё іншае на мне. Але праблема ў тым, што ў дзяцей да 10 гадоў няма падзелу на такія ўрокі: іх нагрузка павінна складаць 6 урокаў на тыдзень. У дзяцей да 10 гадоў ідзе мастацтва, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва і нешта накшталт скульптуры. Зноў-такі, я прыдумваю сама праграмы, я прыдумваю ўсё, што я з імі раблю – тут такая свабода творчасці, што, здаецца, лепей ужо мне што-небудзь далі з падказкай, як рабіць.

– Свобода творчества – это хорошо или плохо?

– Для мяне добра. Я, прыехаўшы сюды, у інтэрнэце шукала настаўнікаў. Бачу: Укантакце напісана “Настаўнік малявання”, гляджу, якія малюнкі ў яго дзяцей. Пішу: “Прывітанне! Я малады спецыяліст. Ці можаце Вы мне дапамагчы і расказаць, што мне рабіць?” І самае дзіўнае, што людзі так добра адклікаліся, дапамагалі, дасылалі свае канспекты. Столькі было дапамогі, што, дзякуючы гэтым людзям, я здолела тут працаваць.

– У тебя есть связь со своим университетом? Есть преподаватели, к которым ты можешь прийти и рассказать, на каком этапе личного и профессионального становления ты сейчас находишься, поделиться своими мыслями, идеями, сомнениями?

– Наш факультэт – гэта такое спецыфічнае месца. Мы маглі пасярод пары адпрасіцца ў сталовую. Мы маглі прынесці на пару торт і павіншаваць студэнта з днём нараджэння, потым падзяліцца з выкладчыкам. У нас былі настолькі нефармальныя адносіны са многімі выкладчыкамі нашай спецыяльнасці, што, канешне, калі я прыязджала ва ўніверсітэт, я заходзіла да іх, мы размаўлялі, было цікава.

– Это значит, есть люди, которые радуются вашим успехам?

– Іх няшмат, але ёсць.

37

 О ПОИСКАХ СВОЕЙ МЕТОДИКИ

– Как начинался учебный процесс? Ты пришла на рабочее место после кого-то или ты пришла на рабочее место, которое пустовало?

– Я прыйшла пасля кагосьці на пустое месца! Мастацкае аддзяленне адкрылі за год да таго, як я прыйшла. Тут працаваў настаўнік, ён таленавіты мастак, але ён не настаўнік – ён сам пра гэта казаў адкрыта. Ён працаваў, таму што папрасілі, адпаведна, настаўніцкай працай яму займацца не хацелася. І ў выніку, калі я прыйшла, у меня была група, быў спіс дзяцей і ўсё – болей нічога не было. Так, былі мальберты, але ні кабінета, ні планаў, ні канспектаў, ніякага фонда – не было нічога. Можна сказаць, што я пачынала з самага нуля. Дзеці хадзілі нерэгулярна. Мне трэба было, па-першае, набраць яшчэ адну групу, бо адна група – гэта палова стаўкі (для сельскай мясцовасці, каб адкрыць групу, дастаткова чатырох чалавек, але набіраецца болей з улікам таго, што дзеці будуць паступова кідаць заняткі і каб у канцы пятага класа – у нас пяць гадоў навучання – застаўся хоць нехта). Афіцыйна, па нормах, мы павінны набіраць дзяцей пасля пятага або шостага класа. У нас ёсць праграмы (яны ёсць і ў інтэрнэце), разлічаныя на дзяцей гэтага ўзросту, – нармальнае каляндарна-тэматычнае планаванне. Але, па мясцовых традыцыях, набіраем любых дзяцей. У мяне былі дзеці рознага ўзросту з разбежкай у тры-чатыры гады. Вось у мяне дзеці васьмі год (1-2 клас) – і як мне працаваць па гэтых праграмах? А мне кажуць: “Ну, гэта ж маляванне!” Дык вы набярыце сабе на музыку трохгодак і вучыце: гэта ж музыка! Людзі не разумеюць спецыфікі, і ўсім здаецца, што маляванне – гэта дужа проста. Мне набралі малых, і першы год гэта было вельмі цяжка, вельмі страшна: я проста не ведала, што з імі рабіць. Я пачала першы ўрок, дзеці дасталі фарбы, я спланавала занятак, каб вывучаць колеры, як іх змешваць. Дык яны змешвалі іх рукамі – я не ведала, што рабіць. Ім бацькі набылі новыя фарбы, мы змешваем, і тут хлопчык мне крычыць: “Розовый! У меня розовый!” У яго была баначка з белай фарбай, ён бабахнуў туда чырвонай, і у яго атрымалася цэлая банка ружовай. Вось да гэтага нас не рыхтавалі ва ўніверсітэце.

38

– Сейчас много разговоров о возвращении предмета МХК, спорят о содержании этого курса: что нужно давать, чего не нужно. Ты представляешь, как должна выглядеть программа по МХК в школе?

– У школе сусветная мастацкая культура і выяўленчае мастацтва не былі маімі любімымі прадметамі. За кошт таго, што я вывучала іх асобна ў мастацкай школе, я прыблізна ўяўляла, як гэта насамрэч павінна быць. І вось ты прыходзіш у звычайную школу, табе кажуць: “Дети, рисуем берёзку!” – “А как?” – ”Как хотите!” Гэта завецца, як казала Святлана Аляксандраўна, “паразитизм на детских способностях”, не вучоба. Гэта тое самае, што даць дзецям падручнік па матэматыцы і сказаць: “Решаем уравнение!” – ”А как?” – ”А как хотите!”

– Но, если школа общеобразовательная не будет слушать специалистов, которые в этом компетентны, что делать? Не пытаться?

– Шчыра кажучы, гэта пытанне не да мяне. Я нават аб гэтым не думала, бо зараз у мяне думкі канкрэтна пра школу, у якой я выкладаю, пра маіх дзяцей, як мне з усім разабрацца. Гэта занадта глабальнае і сур’ёзнае пытанне. Магу сказаць, што я СМК не любіла, мне было нецікава, як яе выкладалі. Гісторыю мастацтваў таксама не любіла. Я не люблю ўсё, што звязана з гісторыяй. Мне цяжка вучыць гэтыя прадметы: я не ўспрымаю на слых. Мне нешта кажуць – я паслухала ды пайшла. А звычайна з гісторыяй так і ёсць: настаўнік нешта расказвае-расказвае. Я не памятала нічога, я не памятала даты. Да якая розніца, тысяча пяцьсот нейкі ці тысяча пяцьсот нейкі іншы?! Я са сваім складам розуму не магла запомніць гэтыя даты. Напрыклад, мы пішам канспект – я памятаю, якім колерам, на якой старонцы, у якім месцы, але я не памятаю, якая там дата. Шчыра кажучы, цяпер не хачу весці гэты прадмет, але некаторыя дзеці просяць, таму даводзіцца.

– То есть эти полтора года ты выполняешь требования программы?

– Мы робім, што нам хочацца. Я магу прыйсці на ўрок – дзеці пачынаюць казаць: “Можна мы сёння не будзем маляваць?!” Вядома, не кожны дзень, але, калі хочуць, мы можам паскладваць мазаіку. А чаму не, калі дзецям хочацца сёння паскладваць мазаіку?! Вынікі маёй працы вы потым убачыце – ці навучыліся мае дзеці чаму-небудзь.

Асабліва першы год ой што было! Калі трэба было збіраць дзяцей, яны бегалі па школе і хаваліся ад мяне. Выкладчык, што працаваў перада мной, быў малады мужчына спецыфічнага знешняга выгляду: барада, даўгія валасы – мастак. Дзяўчаты яго баяліся і не хадзілі на ўрокі, а хлопцам, наадварот, ён падабаўся. Калі прыйшла я, яны цэлы год казалі мне: “А вось з дзядзькам было лепш!” Яны проста збягалі ад мяне па калідорах. Я выходжу з кабінета, а яны проста забягуць і хаваюцца. Я прыйшла – у мяне няма праграмы, я не ведаю, як працаваць з гэтымі дзецьмі, а дзеці проста разбягаюцца ад мяне па калідорах. Гэта было страшна. Былі моманты, калі я проста плакала (вядома, што ў кватэры), бо не ведала, што мне рабіць. Але ўсё ж такі, відаць, таму, што ў гэтых дзяцей было моцнае жаданне маляваць, яны вытрывалі мяне ў той момант.

Я спрабавала працаваць па праграме звычайнай мастацкай школы, як працавалі са мной, але гэта было не зусім добрай ідэяй, таму што дзеці былі малодшыя, а я гэтага не ўлічвала, бо не ведала спецыфікі такога ўзросту. Плюс у мастацкай школе па тры ўрокі на тыдзень адводзіцца маляванню нацюрмортаў: посуд, кветкі. Я спрабавала таксама гэта ставіць – дзяўчаты больш-менш малявалі, хлопцы, вядома, не хацелі. І потым, у адзін момант вучань не вытрымаў і з крыкам, ледзь не са слязьмі, паскардзіўся: “Ну сколько можно рисовать эту дурацкую посуду!” Я зразумела: нешта я раблю не так, нешта трэба мяняць. Потым яшчэ праз нейкі час, калі ён прыйшоў і ўбачыў, што на стале ў мяне ляжалі кветкі, і зразумеў, што мы будзем іх маляваць. Ён паглядзеў на мяне: “Анастасия Александровна, я всё понял! Вы же девочка, Вам это нравится! А мне нет!” І я адразу падумала: “Бедныя дзеці! Яны цэлы год хадзілі на ўрокі, а я з іх здзекавалася!” З таго часу я стала лезці ў інтэрнэт і разглядаць матацыклы, машыны. Я ведаю, чым адрозніваецца спартыўны матацыкл ад чопера і круізера, як выглядаюць пазадарожнікі, якая вышыня дарожнага прасвета. І, калі першы раз я паказала дзецям машыну, якую сама намалявала, яны раскрылі рот. І з таго моманту, як мы намалявалі першую машыну і як у іх атрымалася, дзеці адразу змяніліся. Яны нават згодны маляваць нацюрморты (зрэдку, але ж), бо яны ведаюць, што я магу іх навучыць таму, чаго яны хочуць.

12

13

– Праграмай прадугледжаны змест нацюрмортаў? Маўляў, мы сёння малюем два яблыкі і грушу, а заўтра малюем талерку і на фоне букет кветак? Ці ты можаш выбіраць для нацюрморту машыны і матацыклы?

– Тэма можа гучаць так: “Передача объёма светотенью” ці “Тёплая цветовая гамма”, ”Холодная цветовая гамма”, “Влияние освещения на предметы”. Гэта значыць, я магу паставіць дзіцячую машынку і сказаць: “Гэта нацюрморт з цацак” Нават калі хтосьці захацеў бы папракнуць мяне тым, што я адыходжу ад праграмы, я здолею яму даказаць, што я раблю па правілах.

– Ці ёсць тыя, хто можа ці хоча папракнуць? Ці папракалі ўвогуле калі-небудзь?

– І блізка не было. Я пытаюся: “Як мне рабіць? Што мне рабіць, скажыце?” – “Як хочаш, так і рабі. Як рабіла, так і рабі”. Гэта ўсё, што мне было сказана. А што можна яшчэ чакаць? У нас ёсць дырэктар школы, ён музыкант. Адкуль ён можа ведаць, што я павінна рабіць? Ён ніколі не сутыкаўся з гэтым. Канешне, калі б тут быў яшчэ адзін настаўнік, старэйшы, з вопытам, праблем бы аніякіх не было. Але мы ездзілі ў Шаркаўшчыну (райцэнтр), і па ўсіх пытаннях я звярталася да Віктара Фёдаравіча, настаўніка з тае мастацкай школы.

– Сколько прошло времени от периода натюрмортов до периода машин? Сколько понадобилось времени, чтобы дети “втянулись”?

– Спатрэбіўся не час – спатрэбіўся давер ад дзяцей. Як толькі яны зразумелі, што я магу іх навучыць, яны згадзіліся на нацюрморты. Гэта быў канец першага года, я здзіўляюся, што дзеці вытрымалі (я кажу канкрэтна пра гэтых хлопчыкаў). Яны хадзілі, яны злаваліся, яны зрывалі мне ўрокі. Гэта было страшна.

– Калі б цябе ва ўніверсітэце папярэдзілі, што, прыходзячы ў школу, вы рызыкуеце сутыкнуцца вось з такой праблемай: дзеці могуць не пажадаць маляваць яблыкі і талеркі, і, магчыма, вам спатрэбіцца прынесці і намаляваць нейкую машынку, каб зацікавіць дзяцей, гэта дапамагло б не згубіць час на пошук і адразу заняцца справай мэтанакіравана?

– Справа ў тым, што абавязкова ва ўніверсітэце павінен быць прапанаваны прадмет “Методыка выкладання малявання ў пачатковай школе”, а ў нас гэтага не было. Нам чыталі методыку выкладання выяўленчага мастацтва ў 5-ым класе, дзякуючы гэтаму я змагла “разруліць” усю тую сітуацыю. Плюс я знайшла адну настаўніцу, яна мне шмат чым дапамагла, падзялілася праграмамі, у яе ёсць свае, аўтарскія курсы для дзяцей, і па гэтых курсах я вучылася, як вучыць дзяцей. Я купляла гэтыя ўрокі, глядзела іх і рабіла тое самае з дзецьмі першы час. Гэта інфармацыя вельмі ўстрэбавана, таму што большасць студэнтаў ідзе не ў звычайныя школы – яна ідзе ў клубы, дамы культуры, мастацкія школы, дзе будзе займацца з аўдыторыяй абсалютна рознага ўзросту.

39

О ДИСЦИПЛИНЕ И НЕФОРМАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ

– Если детям не нравилось рисовать натюрморты, но они всё же ходили, значит, у них была какая-то своя мотивация. Почему дети ходят в художественную школу?

– Ёсць дзеці, якім перш за ўсё падабаецца маляваць, таленавітыя, якім варта займацца гэтай справай сур’ёзна. Ёсць дзеці “нейтральныя”, якім не тое што падабаецца – якім “нармальна”, прыйшлі, памалявалі. А ёсць дзеці, якія не хочуць маляваць, але якім няма чаго рабіць дома, і яны таксама прыходзяць. У мяне быў такі выпадак. Хлопчык прыйшоў на заняткі і заявіў: “Анастасия Александровна, я сегодня рисовать не хочу – я буду точить карандаши”. І ён цэлы ўрок тачыў алоўкі. Ну, а чаму не?! (Зміцер Маратавіч адразу ўслых пазайздросціў: “Чаму я так не магу?! Да мяне прыйшлі на беларускую мову: “Я не хачу сёння пісаць – я буду тачыць алоўкі, ці распісваць ручкі, ці хадзіць за крэйдай!” Нехта б з задавальненнем мыў дошку 45 хвілін”.)

У мінулым годзе кожныя два тыдні нехта з дзяцей казаў, што будзе кідаць. І я кожныя два тыдні прыдумляла нейкае новае “не-ведаю-што”, каб не згубіць дзяцей. Быў час, калі мы малявалі, седзячы на падлозе. Ім не сядзелася за партамі – хтосьці з дзяцей залез пад парту і сказаў: “Я адсюль не вылезу!”. Добра, бяры малюй там! Ён здзіўлены вылазіць: “А што, можна?” Я кажу: “Калі ласка, малюй. Хочаш – бяры альбом і малюй”. Каб яны не сядзелі на падлозе, я прынесла пакрывала, і некалькі дзён мы з дзецьмі малявалі на падлозе. Трэба ўлічваць, што маленькім дзецям часам хочацца проста пагуляць.

Яшчэ для мяне была адкрыццем з пункту гледжання дзіцячай псіхалогіі такая рэч (я даведалася аб ёй зусім нядаўна). У большасці дзяўчаты малююць фарбамі, а хлопчыкі – алоўкамі, і гэта цалкам нармальна. Гэта псіхалагічна закладзена, а я не ведала і прымушала ўсіх рабіць гэтымі фарбамі… Па-першае, хлопчыкам нецікава змешваць – дзяўчатам цікава, які потым колер атрымаецца. А хлопчыкам трэба так: лінію правёў – і ўсё, навошта яе расфарбоўваць, машына і ёсць машына!

У мінулым годзе мы займаліся ў кабінеце музыкі, і гэта было вельмі цяжка ў тым плане, што пасля сябе мне патрэбна было прывесці кабінет ў такі стан, які быў да мяне, каб маёй прысутнасці там не было заўважна. Потым праз нейкі час мне далі лабаранцкую. Як дзеці былі рады, што ў нас з’явіўся свой кабінет! Аднойчы яны заселі там (святло было патушана) і не хацелі выходзіць на ўрок. Я ім кажу: “Альбо вы зараз ідзеце на ўрок, альбо сорак пяць хвілін сядзіце ў лабаранцкай без святла!” Яны, канешне, выбралі сядзець без святла. Мы рабілі домікі з пакрывалаў і з крэслаў. Чаму не? Гэта ж творчасць – канструяванне аб’ёмнай кампазіцыі!

14

15

– Каков формат твоих теперешних занятий? Они разделены на «Урок 1», «Урок 2» или дети просто приходят – и айда?

– Па-рознаму. Па праграме дзеці ва ўзросце да 10 гадоў павінны прыходзіць 4 разы на тыдзень і займацца па тры ці чатыры ўрокі на дзень. Як вучылася я пяць гадоў? Прыходзіш ты ў панядзелак, і ў цябе тры ўрокі жывапісу па 45 хвілін з перапынкам 5 хвілін, прыходзіш у аўторак – у цябе тры ўрокі малюнка, прыходзіш у сераду – тры ўрокі кампазіцыі, чацвер выходны, у пятніцу дзве гісторыі мастацтваў, два заняткі дэкаратыўна-прыкладным мастацтвам. Што адбываецца ў мяне? Прыходзяць дзеці: “Анастасия Александровна, у моей бабушки день рождения, давайте подарок сделаем!” – “Давайте!” Вось прыблізна так. Напрыклад, у гэтым годзе ў чым была праблема. Прыходзяць дзеці: “Что мы рисуем?” – “Бабочку”. – “А почему бабочку?” “Что мы рисуем?” – “Дерево”. – “А почему дерево?” І, як ім патлумачыць чаму, я доўга не магла зразумець. Потым падказаў мне мой брат (я не памятаю, як мы на гэта выйшлі): мы зрабілі імправізаваную вандроўку па свеце. На працягу года, пачынаючы з верасня, мы стартавалі ў гэтую вандроўку і кожны ўрок былі ў нейкай краіне. І цяпер няма пытання “Чаму малюем слана?” Таму што мы ў Афрыцы. Хочацца ці не хочацца – гэта іншая справа, але пытанне “чаму” адпала.

– С какой периодичностью ходят дети?

– Яны б хадзілі кожны дзень і, калі б можна было, яшчэ і начавалі! Не ўсе. Ёсць хлопчык, які прыходзіць адзін раз на тыдзень, болей ён не хоча. А ёсць тыя, якія могуць заявіць: “Анастасия Александровна, мы знаем, что мальчики завтра не собираются. Можно мы придем на их урок?” І яны на мяне пакрыўдзіліся, што дадатковы занятак быў адзін, а калі б хлопцы прыйшлі на свой час, у іх было б звычайных заняткаў два. Тут прасцей яшчэ ў тым, што дырэктар мне дазваляе рабіць усё, што пойдзе на карысць дзецям. Галоўнае, што дзеці задаволены, бацькі задаволены, вынікі ёсць, таму ён дазваляе мне рабіць усё, што мне трэба.

– Вынікі мастацкай школы – гэта а) задавальненне дзяцей і бацькоў, б) каб дзеці сталі вялікімі мастакамі і пайшлі ў акадэмію мастацтваў? Ёсць крытэрый, адзнака, да якой дзіця павінна “дамалявацца”, каб я зразумеў: вось, гэта рабіў выпускнік мастацкай школы? Ці проста: ты задаволены – можаш болей не хадзіць?

– Быў хлопчык, які пытаў: “А можно я приду у Вас поиграю?” Зразумела, для яго крытэрый толькі ў задавальненні. Для тых дзяцей, у якіх ёсць здольнасці, падыход іншы. Я тут, безумоўна, не іх, а сябе ацэньвала, маўляў, наколькі я здолела іх падрыхтаваць. Я гляджу, ці ёсць прагрэс, ці ёсць сэнс. Гэта ў мяне такая “прадлёнка” ці ўсё ж такі гэта заняткі маляваннем?

– Прогресс в чем: прогресс в технике или прогресс в их голове?

– Ва ўсім адразу. Малюнкі вы ўбачыце самі, а пра дабрыню, любоў і ўсё іншае… Мы з дзецьмі на ўроках можам піць гарбату. Я сама памятаю, што гэта такое, калі ты пасля васьмі ўрокаў у школе прыходзіш на тры ўрокі ў мастацкую. Таму мы можам дазволіць сабе гарбату, печыва, паесці пасярод урока. (Чай почему-то стал некоей отправной точкой адекватности и неформальности процесса)

40

Калі мы рухаемся па праграме мастацкай школы, дзеці прыйшлі да нас у пятым ці шостым класе і праз пяць гадоў выпускаюцца адначасова з мастацкай і агульнаадукацыйнай, і нібыта няма пытанняў, што з імі рабіць далей: яны выпускнікі. Але, калі дзіця прыйшло да цябе ў трэцім ці чацвертым, ты адпрацавала з ім свае пяць гадоў, ці можа яно разлічваць, што можа далей прыходзіць, і з табою піць гарбату, тачыць алоўкі, маляваць і г.д.?

– Я не ведаю, што будзе са мной у наступным годзе, таму адказваць за пяць гадоў далей я не магу. У мінулым годзе ў мяне была вучаніца, якая займалася неафіцыйна. Проста займалася маляваннем спачатку ў школе, потым яна прыходзіла да мяне, мы пілі гарбату, размаўлялі і працавалі. Таму я не супраць нефармальных адносін. Асабліва ў старэйшай школе, мне здаецца, гэта вельмі важна. Яны прывыклі да свайго асяроддзя, да сваіх поглядаў на жыццё, і, калі з’яўляецца чалавек, які прапануе нейкую альтэрнатыву, гэта моцна ўплывае на фарміраванне асобы.

– У вас ведь здесь детский контингент в основном младший, но опыт работы со старшими какой-никакой есть. Были ли у тебя старшие, которым ты была не то чтобы лучшей подругой, но с которыми вы поговорили бы «за жизнь», которые к тебе обратились бы за советом?

– Калі я вучылася ў Віцебску, я хадзіла ў дзіцячы прытулак часовага знаходжання, і там былі дзеці рознага ўзросту (ці то да 16, ці то да 18 гадоў). І доўгі час мы падтрымлівалі адносіны з дзяўчынкай. Ёй цяпер ужо 18 гадоў, яна пайшла вучыцца, і мы зрэдку, але перапісваемся. І тут, у школе, дзеці тыя ж старэйшыя рады былі прыйсці, але ў мяне проста няма сіл. Я б з радасцю паразмаўляла, і цікава было б паразмаўляць (адзінаццаты клас – ужо дарослыя людзі амаль што), але проста няма сіл.

Можа, калі б у мяне была дысцыпліна трошкі большая… Але зноў-такі. У мяне ёсць кампанія з трох хлопцаў, яны любяць маляваць з крыкамі. Я не ведаю, як гэта ім дапамагае, але ж… У нас ёсць такое правіла: калі яны працуюць утрох, яны могуць крычаць, але, калі прыходзіць нехта яшчэ, яны павінны працаваць моўчкі. Яны ўтраіх могуць пець, яшчэ нешта – я не ведаю, адкуль ад іх столькі шуму. Ім хочацца – так чаму не? Яны шэсць урокаў адсядзелі моўчкі ў школе за партай, дома ж ім таксама не дазволяць пакрычаць. Тым больш яны ўтраіх сябруюць – у іх павінна быць месца, дзе яны змогуць “выкрычацца”. І гэта месца – мае ўрокі. Але я рада.

– Такие вольности – это прерогатива исключительно внешкольного образования или это нужно всегда, везде, это метод, это единственно верный способ работы с детьми, а дисциплина всех нас погубит?

– Мне цяжка казаць, таму што я вучылася зусім ў іншай школе. У нас была настолькі суровая дысцыпліна, што, калі ты заходзіш у калідор нашай школы, і ляскаеш дзвярыма, трэба пачакаць, пакуль выйдзе дырэктар, адчытае цябе, потым выйсці і зайсці яшчэ раз нармальна. Але прынамсі праз паўгады ніхто дзвярыма не ляскаў. Першыя гады, калі мы вучыліся, мы страшна баяліся дырэктара. Трэці-чацвёрты-пяты клас мы ўжо прывыкалі да яго, да гэтай дысцыпліны. Мы канкрэтна ведалі, што за дзеры ты атрымаеш вось такую заўвагу; калі ты спазняешся на гісторыю мастацтваў, якую вёў дырэктар, трэба стаяць і чакаць, пакуль ён не скончыць гаварыць. І, як толькі ён скончыць, паглядзіць на цябе, трэба было сказаць: “Здравствуйте, извините за опоздание! Я опоздал потому-то, можно ли мне зайти в класс?” – и дачакацца “Можно, садись”. Усе выпускнікі школы, якіх я ведаю, з вялікай цеплынёй узгадваюць дырэктара. Проста ён нас любіў. Нягледзчы на ўсю гэтую суровасць, ён любіў дзяцей. Я памятаю, як у пятым класе (гэта быў дзясяты клас звычайнай школы) мы прыйші пасля ўрокаў і ў кагосьці пачаў бурчаць жывот, бо былі галодныя. Дык ён пасярод урока выйшаў і прынёс гарбаты і бутэрброд, і дзяўчынка на ўроку ела. Для нас гэта было шокам, таму што мы не чакалі. Але ўсё ж такі ён клапаціўся пра нас, нас выхоўваў, і, каб усе дырэктары былі такія, думаю, было б добра.

41

О ВЕРЕ, ВОСКРЕСНЫХ ШКОЛАХ И АЛЬТЕРНАТИВНОМ ПОДХОДЕ К ОБРАЗОВАНИЮ

– Так ці варта дадатковую адукацыю ўключыць ў асноўны цыкл менавіта ў гэтай форме, калі дзеці могуць прыйсці і адзін ці два ўрокі рабіць тое, што ім сёння хочацца, ці тое, што ім падабаецца?

– Мне ўвогуле не падабаецца наша сістэма адукацыі, і мне здаецца, што змяняць яе патрошку – гэта бессэнсоўна. Трэба мяняць цалкам. Я думаю, што павінны ўзнікаць нейкія альтэрнатыўныя прыватныя школы з альтэрнатыўным падыходам, і, калі ўсё болей і болей дзяцей будзе паступаць у гэтыя школы, стане бачна, што наша сістэма прайграе.

– Але ж прыватныя школы платныя, і, напрыклад, для той жа сельскай мясцовасці гэта падзея абсалютна ўтапічная. Я не магу ўявіць, каб бацькі там плацілі за школу.

– Каталіцкая школа як прыклад, чаму не?

– Таму што там ёсць непасрэдныя светапоглядныя абмежаванні.

– Няма. Адным з накірункаў дзейнасці тых манахінь, якія былі ў нас у Наваполацку, з’яўляецца праца з дзецьмі, і ў Польшчы ў іх ёсць свае школы. У школах вучацца не толькі католікі – у школах вучацца любыя дзеці. Проста пакуль такое не дазваляецца рабіць у Беларусі, але, быў бы на гэта дазвол, я ўпэўнена, што школа была б адкрыта і не было б ніякіх абмежаванняў ні па веравызнанні, ні па чымсьці яшчэ.

– Чаму вучаць у гэтых школах?

– Гэта звычайная агульнаадукацыйная школа, проста там працуюць манахіні ў якасці настаўніц. Там ёсць інтэрнаты пры школах, каб дзеці з вёсак маглі там жыць. Я не кажу, што трэба ўсё браць, як у іх, і калькаваць у нас. Я кажу пра тое, што, мне здаецца, магчыма адкрыць нешта іншае ці можна было б дазволіць суіснаванне некалькіх альтэрнатыўных школьных праграм. Але гэта глабальнае пытанне – хай яго вырашаюць тыя, хто мае да гэтага здольнасці. Я працую ў канкрэтнай школе з канкрэтнымі дзецьмі, і я вам магу расказаць пра іх. Я магу ўявіць, якая школа патрэбна тым шаснаццаці, што займаюцца ў мяне. Але перанесці з гэтага маленькага на ўсю краіну я не магу, гэта непрафесійна.

– Эти монахини получают какое-либо педагогическое образование или они работают исключительно как духовные наставники?

– Усёй спецыфікі я не ведаю. Першапачаткова, хутчэй за ўсё, усе ўрокі вялі яны самі. Потым паступова набіраліся выкладчыкі – свецкія асобы. Але, безумоўна, калі манахіня працуе ў школе, у яе ёсць педагагічная адукацыя. Звычайна бывае так: дзяўчына ідзе ў кляштар, і, калі высвятляецца, што ў яе ёсць здольнасці да працы з дзецьмі, яе накіроўваюць ва ўніверсітэт.

– Вера – это из семьи пошло или как-то так получилось собственным опытом?

– Гэта з сям’і. Калі было мне дзесяць гадоў, памерла мая бабуля, і на той год мама ў нас (у меня ёсць брат і сястра) запыталася, ці хочам мы хадзіць у касцёл. Якраз у той год прыехалі сёстры-манахіні (ордэн змёртвыхпаўстанкі) і нас запісалі ў нядзельную школу, і з таго пайшло. У нядзелю пасля службы ці перад службай у нас былі заняткі.

– Это было исключительно богословие?

– Так, мы вучылі дзесяць Божых запаведзяў, малітвы, размаўлялі на тэмы – я не ведаю – чаму нельга лапаткай біць суседа…Агульнамаральныя.

– Какова была форма этого образования? То, что ты сейчас делаешь со своими шестнадцатью, не является ли следствием твоих занятий в воскресной школе?

– Мяне вельмі любілі бацькі, мяне вельмі любілі манахіні, і для мяне любоў да людзей з’яўляецца цалкам натуральнай. Я не ўяўляю, як можна рабіць па-іншаму. Настаўнікі мастацкай школы – гэта таксама блізкія мне людзі. А вось агульнаадукацыйная школа… Ну, была і была. Неяк так.

– Какой была форма общения в воскресной школе?

– Мы збіраліся ў памяшканні (нас было чалавек 10-15), у нас былі кніжачкі, у іх – розныя малюначкі, запісаны тыя ж запаведзі, яшчэ што-небудзь. Мы размаўлялі, маглі нешта размалёўваць. Гэта была гутарка, але ў форме нейкага ўрока ўсё ж такі.

– А фармальныя ўрокі былі: дошка, крэйда, чалавек нешта гаворыць, усе на яго глядзяць і г.д.?

– У нас быў стол, і мы сядзелі вакол яго, была пластыкавая дошка, на якой можна было маркерам пісаць (пятнаццаць гадоў таму гэтая дошка для нас была даволі цікавай з’явай). У нас былі сшыткі, у якія мы запісвалі нешта. Але сувязь з тым, што я раблю, была адзіная: нас любілі, і мы гэта бачылі.

Ведаеце, адкуль гэта можа быць? Калі я паехала вучыцца ў Віцебск, там у касцёле святой Барбары працуюць айцы-дамінікане, гэта ордэн. І яны з намі, студэнтамі, няньчылісь болей, чым сёстры, калі мы былі дзецьмі. Гэта былі сустрэчы для моладзі: там і гарбата, і печыва, і “пакарміць галодных студэнтаў”, і “запытацца, як сессія”, і “дапамагчы даехаць дадому, калі ты спазніўся”. З намі вазіліся, як з малымі дзецьмі. І гэта было настолькі класна, калі ты выязджаеш з дому ў чужы горад (у мяне не было аніякіх знаёмых у Віцебску), трапляеш у касцёл да гэтых айцоў і разумееш, што ізноў дома. Я хачу, каб, можа быць, нешта падобнае нагадвалі мае ўрокі.

– При всем при том, что я закончил весьма неплохую общеобразовательную, настоящей школой моей все же была музыкальная, и, если я захочу, чтобы мой ребенок был хорошо воспитан, я его обязательно отдам в музыкальную школу. Можешь ли ты таким же образом сказать, что обязательно, при любых обстоятельствах ты своих детей отдашь в воскресную школу, потому что это залог воспитания? Или в художественную? Или в какую-то обязательно, а в какую-то по желанию? Или это вообще не принципиально?

– Наконт рэлігіі для мяне, як для практыкуючай каталічкі, гэта нават не пытанне: дзеці патрабуюць хрысціянскага выхавання. Што датычыцца мастацкай школы, не абавязкова. Гэта залежыць не канкрэтна ад школы – гэта залежыць ад настаўніка. У школе, дзе я вучылася, цалкам змяніліся настаўнікі – гэта зусім іншая школа цяпер. І, можа, мае дзеці пайдуць займацца спортам і ў іх будзе трэнер, які стане для іх тым, кім для мяне сталі мае настаўнікі малявання.

– Как искать? Это вопрос везения?

– Я не ведаю, чаму Бог так зрабіў, што ўсё маё жыццё каля мяне было столькі добрых людзей. У пачатковай школе я займалася воднымі лыжамі (наваполацкая водналыжная школа на той момант была адной з лепшых у свеце). Я патрапіла яшчэ да тых людзей, што стаялі ля вытокаў, да заснавальнікаў гэтай школы. Я спачатку займалася з малымі, а потым разам з братам хадзіла ў старэйшую групу. І на той момант яны таксама мне многа далі не толькі ў плане спорта, але і ў плане нейкай дысцыпліны, патрабаванняў да сябе. У маім станаўленні гэта шмат значыла. Зноў-такі мне пашчасціла сустрэць гэтых людзей.

– Значыць, сістэматычна выхаваць добрага чалавека немагчыма, гэта проста выпадковасць?

– У маім выпадку так і было. Мяне фарміравалі тыя людзі, якіх я (для кагосьці выпадкова, для кагосьці наканавана) сустракала па жыцці. Яны фарміравалі мае погляды на розныя рэчы, на тое, што я цяпер раблю.

43

 О ЖИЗНИ В ДЕРЕВНЕ И ВЗАИМООТНОШЕНИЯХ С ЖИТЕЛЯМИ

– Вёска вялікая?

– Па колькасці людзей не ведаю. Раней гэта быў буйны цэнтр, гісторыя Лужкоў складае 500 год (летам святкавалі). Калі тут уладальнікам быў Валяр’ян Жаба, Лужкі сталі буйным рамесным цэнтрам, атрымалі статус мястэчка. 30 гадоў таму Лужкі былі нават большымі за Шаркаўшчыну. Але Шаркаўшчына ўсё роўна раённы цэнтр, там што там чыгунка. Цяпер Лужкі паміраюць: няма працы. Плюс я адчуваю, што чужая тут.

– Гэта значыць, што ў вёсцы няма чалавека, з якім ты магла б увечары нешта абмеркаваць, пасядзець, тое-сёе?

– Ёсць мая суседка. Мне пашчасціла, што з усяе вёскі чалавек, з якім я змагла пасябраваць, жыве ў мяне за сцяной. З ёй кожны вечра мы п’ем гарбату і нешта абмяркоўваем.

– Мне однажды, всего один раз в жизни, в педагогической практике встретился класс художников. Это был один из самых феноменальных классов, с которым мне доводилось работать, потому что для всей школы они были странные, непонятные, на своей планете обитающие, а я понимал, о чем они, мне с ними было классно. Там было 25 человек. Не буду всех под одну гребенку, но для творческой личности 2-3 человека – это уже толпа, они не ходят компаниями. Они органично существуют в формате «я и мой внутренний мир». Для тебя, для твоего комфортного существования важно, чтобы у тебя было 15 подруг, 84 друга и каждый день шумная компания?

– Я інтраверт, мне гэта зусім непатрэбна, але ўсё ж такі крыху непрыемна. Быў такі момант, калі да суседкі падышлі і запыталіся: “Она вообще нормальная?” Гэта пра мяне. Мне-та ўсё роўна, проста, здаецца, усе бачаць, што я раблю – адкуль такія пытанні?

– Кто видит? Они же не ходят к тебе на уроки. Вы работаете за закрытыми дверями, дети возвращаются довольные собой, а из обыкновенной школы они такими не приходят! Так что большой вопрос, только ли краски вы там смешиваете! Общественное мнение – страшная штука.

– Мне хапае маіх дзяцей, мне цікава з імі. Я не ведаю, чаму так адбываецца. Летам, калі мы хадзілі на пленэр, мы ў даганялкі гулялі. Можа, адсюль і пытанне пра “нармальнасць”.

– (Д.М.) Ніхто ж, здаецца, не казаў, што бегаць – гэта ненармальна.

– (С.С.) Но разница в возрасте. Когда старший бегает с младшим, это вызывает подозрение.

– (Д.М.) А ў нейкай агрэсіўнай форме праяўляецца тое, што цябе не прымае вёска ці яны (жыхары) не прымаюць цябе моўчкі?

– Дужа многа чаго кажуць пра мяне, кшталту таго што ў мяне восем катоў, аказваецца.

– (Д.М.) Наколькі мне вядома, гэта не грэх!

– (С.С.) Нет-нет-нет, так ты ведьма.

– Вось. Я ўвогуле не думала, што ў сучасным свеце людзі могуць гэтым займацца. Мне то хлеб сухі на дзверы пакладуць. Я спачатку пад дзвярыма знайшла, падумала, што ў кагосьці вываліўся са сметніцы, але потым мне расказалі, што гэта нейкі забабон. З часам мне на ручку дзвярэй сталі яго класці, потым іголкі сыпалі кудысьці. Ну як?! Вы ж дарослыя людзі! Я не разумею гэтага.

16

17

– Вырашальны момант, заставацца ці не заставацца, – дзеці, тое, што ты іх можаш пакінуць “сіротамі”?

– Хутчэй за ўсё я застануся яшчэ на адзін год, бо настаўніка не знайшлі і, хутчэй, зусім не знойдзем, але ж вельмі хацелася б, таму што ў гэтым выпадку мы змаглі б набраць яшчэ группу. Сюды трэба настаўнікаў, а з нашага факультэта ўжо размеркавалі ўсіх і нам нікога не даюць, ніхто не хоча сюды ехаць. І на год я, хутчэй за ўсё, застануся. Далей ёсць асабістыя прычыны і, хутчэй за ўсё, я паеду, нават калі не знойдуць настаўніка. Для мяне гэта будзе вельмі цяжка, але… Школа для мяне ідэальнае месца, я не ўяўляю, што б магло быць лепей. Я не плачу за жыллё: гэта кватэра жанчыны, якая працуе ў музычнай школе. Калі мы сюды прыязджалі перад размеркаваннем, мне паказвалі гэтую кватэру, і я ўбачыла на дзвярах каталіцкі сімвал пры асвячэнні гэтай кватэры. А сама жанчына аказалася арганісткай у касцёле. Умовы выдатныя: пяць хвілін да школы, пяць хвілін да касцёла. У плане грошай есць даплата – “сельскія” (яны неяк уваходзяць у аклад). Але гэтыя грошы… Калі б мне палову не выплацілі, я б, напэўна, не заўважыла.

18

О ТРУДНОСТЯХ, БУДУЩЕМ И КУЛЬТУРЕ

– Я помню твою формулировку, когда мы только списались два месяца тому назад: “Я не знаю, хватит ли мне сил”. С чем она связана?

– Я адна – гэта цяжка. І, калі я раптам захварэла, у мяне няма сіл, не атрымліваецца падрыхтаваць адзін урок, гэты ўрок мы можам пасядзець, пагуляць – то бок мне ёсць чым іх заняць. Але, калі я не падрыхтую па той жа прычыне тры ўрокі, дзеці пачнуць думаць пра тое, каб не хадзіць, каб кінуць усё гэта. Каб нас было двое настаўнікаў, я захварэла – другі чалавек “выцягне” сітуацыю. А так я павінна адна гэта цягнуць. Пры гэтым не толькі ў мяне можа быць дрэнны настрой ці праблемы – у дзяцей таксама, да таго ж іх болей. Тры дні ходзяць – потым нешта не атрымліваецца, да гэтага далучаецца яшчэ што-небудзь, і я губляю кантроль цалкам над сітуацыяй. І гэта вельмі цяжка. Мне патрэбен калега – такі ж вар’ят, як і я, а, акрамя вас, я покуль нікога не бачыла. Адзіны чалавек, з якім бы я змагла працаваць, – гэта мая аднагрупніца, але яна выйшла замуж і засталася ў Віцебску. А я ведаю, што яна здолела б гэта рабіць. Для адпрацоўкі тут месца ўвогуле ідэальнае.

З сем’ямі некаторымі цяжка. Мне казалі: “Не бяры тых, тых, тых, бо бацькі не будуць за іх плаціць” (школа платная, 54.000 за месяц) Але што рабіць? І я, і калегі перыядычна плацім за дзяцей самі па тры-чатыры месяцы, потым вяртаюць. Яшчэ расходныя матэрыялы – фарбы – гэта дорага, якасная гуаш каштуе сто тысяч. Купіць у Лужках нічога немагчыма – максімум аловак, у Шаркаўшчыне таксама, можа, у Глыбокім нешта рэальна знайсці. У мінулым годзе я вазіла з Віцебска, і вось летам я закупіла матэрыялаў на два з паловай мільёны: папера, фарбы, алоўкі – усё, што трэба. Цяпер дзеці прыносяць грошы і я ім аддаю ўсё для працы. Палову матэрыялаў, напэўна, раздала проста так. Калі дзіця сядзіць і ў яго няма алоўка, а я ведаю, што ў яго дома няма грошай, і што мне рабіць?!

45

– С семьями вы общаетесь?

– Даводзілася. У размове ўсе бацькі добра ставяцца да заняткаў дзяцей маляваннем. Аднойчы быў бацькоўскі сход і прыходзяць маці тых хлопцаў, якія ўсё скардзіліся, што з дзядзькам было лепш. Я кажу: “Я ўжо не ведаю, што рабіць. Я зрабіла ўсё, што змагла. Калі дзецям не падабаецца, то вы іх забярыце лепей цяпер, а калі будзе іншы настаўнік, запішаце іх зноў”. Яны на мяне глядзяць: “А что такое? Они нам говорят, что им так нравится!” Гэтыя малыя мне крычалі, што ім нецікава-нецікава, а дадому прыходзілі расказвалі, што ім падабаецца. З бацькамі ніякіх праблем няма: дапамагаюць, прыносяць матэрыялы для працы.

Философские вопросы о том, как сочетаются профессиональная и личная жизнь, задавать?

– Гэта вельмі сур’ёзнае пытанне, я над ім не думала. Я ведаю, што, калі ў мяне будуць дзеці і дома маё дзіця будзе хоць трошкі хворае, я не выйду на працу. Нават калі я буду на працы, я буду думаць пра сваіх дзяцей, я не змагу працаваць. Напрыклад, у пятніцу вечарам дзеці прапанавалі прыйсці ў суботу, але па раскладзе ў суботу ўвогуле заняткаў няма. Давайце прыйдзем – я іду ў суботу ў школу. Я бачыла ў вашым артыкуле пра 6-7 гадзін падрыхтоўкі – так і ёсць. Мала таго што кожны ўрок трэба спланаваць, так я яшчэ заўсёды малюю тое, што павінны будуць намаляваць дзеці. Прычым малюю па некалькі разоў, каб зрабіць на тым узроўні, на якім здолеюць зрабіць яны, каб не карыстацца тымі ведамі, якія ў мяне ёсць і якіх у іх няма, і каб праверыць, ці атрымаецца прыгожа. На гэта ідзе вельмі шмат часу. Зноў-такі, калі ў мяне будзе вопыт працы, скажам, пяць гадоў і калі будуць напрацоўкі, стане значна прасцей. Часам так хочацца канікул.

21

– Наконт канікул. Што вы робіце летам у школе?

– У нас пленэр – ходзім на вуліцу працаваць. Ён доўжыцца прыкладна два тыдні (па раскладзе недзе 36 гадзін). Але пачынаецца лета – пачынаецца возера. Дзяцей ужо ў маі не зловіш.

– У цябе ёсць патрэба кудысьці выязджаць цягам працы?

– Хочацца ў Віцебск, хочацца ў музей. Я не думала, што можа быць такая ломка проста. Я хачу ў музей, я хачу ў тэатр. Я не думала, што можна настолькі моцна хацець у тэатр. Мы раней хадзілі ну раз на месяц, раз на два месяцы. А зараз я так хачу нейкай культуры! Мы тут за два гады аднойчы ездзілі на канцэрт нейкага баяніста, і адзін раз сюды прыязджаў нейкі народны ансамбль. Тэатральнае аддзяленне нашай мастацкай школы нешта робіць, але ж гэта дзеці – мне хочацца дарослай культуры. Я люблю дзяцей, мне сапраўды цікава ўсё, што мы робім з імі. Але ж я “здзіцянею” з імі! Часам хочацца нейкага дарослага асяроддзя.

20

Вторую часть дня мы провели у Анастасии в мастерской, которая постепенно стала наполняться учениками.

22

Отмечу несколько деталей. Во-первых, на учительском столе лежал детский пневматический пистолет, который стреляет пластмассовыми шариками, а на большом холсте вдоль стены были развешаны бумажные мишени. Дети когда-то принесли его самостоятельно, и теперь на перемене они могут при желании себя занять (ежели аккуратно, конечно), что с удовольствием нам и продемонстрировали.

23

24

25

Еще одну задумку, от которой я пришел в восторг, мы обнаружили в папке с образцами объектов для живописи. Как выяснилось, при изучении темы “Портрет человека” Анастасия предъявляет своим детям изображения различных шаманов всяких племен. “Откуда африканцы?” – удивились мы. На что Анастасия, ничуть не смутившись, пояснила: “Принцессы всегда красивые. Ребенку очень обидно, если у него получится некрасивая принцесса. А если получится некрасивый какой-нибудь папуас, в этом нет ничего страшного: папуасы могут быть не очень симпатичные”.

26

Вообще в папке у нашей героини множество очень интересных, нестандартных наработок. Но, сетует она, посидеть разобрать весь этот массив, разложить по темам и оформить папки, катастрофически не хватает времени. Столько наработок, столько идей, столько еще задумок, что обобщить опыт как раз самая главная проблема.

27

28

29

30

ИТОГИ

Чтобы залпом не наговорить банальностей про то, как любовь спасет мир, а человечность – человека, сразу прокричу всем практикующим педагогам-художникам. Ведь проблема здесь чисто техническая: девушка ищет себе напарника, коллегу, потому что вся нагрузка не вмещается в тело маленького человека. Уважаемые художники, разбудите единомышленников, расспросите друзей! Может, кто-то ищет работу, распределение или просто стоит на пороге профессионального – шире – жизненного поступка. Вдруг это легче, чем кажется на первый взгляд?

С другой стороны, вот что мне в голову пришло за время разговора и за время подготовки этого текста. Если человек действительно любит: любит ремесло, любит дело, любит детей, любит людей, любит процесс, – он всегда найдет своих людей, своих детей, своё место, свою методику. А не найдет – так придумает ее сам, изобретет этот треклятый велосипед и будет с удовольствием и в порыве неистового счастья на нем разъезжать. Сомневаться, плакать, останавливаться, оглядываться, подниматься и снова изобретать. В этом сила педагога, который, в отличие от нас, не пытается решать в кухне глобальные проблемы системы образования, а методично, неустанно делает свое маленькое, но очень большое дело.

Не хочу, чтобы этот репортаж прозвучал как пропаганда религиозного образования и воспитания, но порой задумываюсь: может, нет ничего дурного в том, чтобы его пропагандировать? Ведь, когда начнешь перебирать, реальных альтернатив ему зачастую не обнаруживается, ибо школьное образование всё чаще и чаще порождает дисциплину и агрессию, нежели любовь и умение договариваться.

И еще. Если каждый учитель потратит свой методический день на поездку в гости к какому-нибудь далекому, незнакомому, но ждущему коллеге, это и будет то самое нужное нам повышение квалификации. Квалификация приходит не с новыми лекциями – квалификация приходит с новыми людьми.

44

Уходя, мы спросили у одного из учеников Анастасии: «В чем счастье твоего учителя?» «В том, что он добрый и всегда счастливый!» Счастье в том, чтоб быть счастливым – даже ребенок это знает (помните у «Сплинов»: «Мы родились на этот свет для счастья, счастья в том, что мы на свет на этот родились»). А мы всё не верим и пытаемся что-то придумывать.

А напоследок банда юных художников Анастасии Александровны подарила нашим жилиховским чертятам маленькие сувениры, изготовленные своими руками. Торжественно передаем, что посылка нашла адресата (фотоподтверждение прилагаем).

32

33

P.S. С момента интервью мы находились с Анастасией в переписке. И вот за пару дней до выхода статьи мы получили от нее такое признание. Письмом мы начинали репортаж – письмом впору его и завершить.

Што датычыцца самой прафессіі, за гэты час я ўпэўнілась, што гэта цалкам «маё». Мне цікава працаваць з дзецьмі рознага ўзросту (цяпер я бы набрала групу і з 7 гадоў). Вельмі цікава займацца і з падлеткамі, і з дарослымі людзьмі, калі яны кажуць, што не ўмеюць маляваць і не змаглі навучыцца гэтаму. А потым назіраць за іх рэакцыяй, калі праз 40 хвілін — гадзіну ў іх атрымліваецца намаляваць чалавека, саву, машыну ці нешта іншае. Мяне захапляе той момант, калі чалавек раптоўна пачынае разумець, што маляваць вельмі проста пры ўмове, што табе растлумачылі, як гэта рабіць. Мяне захапляе магчымасць перадаваць чалавеку такі скарб, як уменне маляваць. Можна падумаць, што «скарб» будзе занадта гучным словам. Але я не магу надаць гэтаму ўменню меншай каштоўнасці. Трэба бачыць той неверагодна прыгожы, жыццесцвярджальны момант, калі чалавек глядзіць на толькі што ўласнымі рукамі створаны малюнак. Я называю гэты момант момантам «Я магу». Момант, калі дзіця разумее, што яно МОЖА, яно СТВАРАЕ. У такія моманты дзіця пачынае верыць у свае сілы, у сваю каштоўнасць. Хтосьці скажа, што я перабольшваю, але такія моманты асабліва ярка відаць у малодшых дзяцей. Маляванне становіцца сцвярджэннем. Я МАГУ. Я ЁСЦЬ.

Цікава назіраць і за падлеткамі, што прыходзяць маляваць са словамі «ай, ну я попробую, но мне не сильно интересно», а потым іх ніяк не ўгаворыш пакінуць свае малюнкі, бо адзін гэты маленькі поспех з’яўляецца тым жыццесцвярджальным «Я МАГУ», з’яўляецца доказам іх паспяховасці, вартасці.

Безумоўна, не для кожнага гэты момант застанецца такім яркім, не кожны так хутка паверыць у свае сілы (асабліва падлеткі, не ўпэўненыя ў сабе дарослыя).

Але я адкрыла для сябе гэтую каштоўнасць, і мяне захапляе ў маёй прафесіі тое, як проста хоць на кароткі момант даць чалавеку гэты кавалачак шчасця.

34

One Response to “Мост «Жилихово – Лужки». В поисках своей методики”

  1. Учительница — ангел. Те, кто написали, тоже ангелы!
    Сил вам, и Бог в помощь!

Обсуждение - Оставьте комментарий